4 grudnia to wyjątkowy dzień dla wszystkich związanych z górnictwem. Barbórka, nazywana również Dniem Górnika, to jedno z najbardziej rozpoznawalnych świąt zawodowych w Polsce, głęboko zakorzenione w tradycji i kulturze, szczególnie na Śląsku.
Skąd wywodzi się Barbórka?
Święto wywodzi się z kultu świętej Barbary z Nikomedii – męczennicy chrześcijańskiej żyjącej na przełomie III i IV wieku. Według legendy Barbara była córką zamożnego poganina w dzisiejszej Turcji. Wyróżniała się niezwykłą urodą i inteligencją, a wielu młodzieńców ubiegało się o jej rękę.
Wbrew woli ojca Barbara przyjęła chrześcijaństwo. Gdy ten dowiedział się o jej nawróceniu, wpadł w gniew i uwięził córkę w wieży. Ostatecznie wydał na nią wyrok śmierci przez ścięcie mieczem. Legenda głosi, że tuż po egzekucji oprawcę raził piorun.
To tragiczne wydarzenie – ukrycie się Barbary w podziemnej pieczarze podczas ucieczki przed ojcem – sprawiło, że została wybrana na patronkę osób pracujących pod ziemią. Przed śmiercią miała otrzymać od Boga obietnicę, że nikt, kto będzie ją wspominał, nie umrze bez świętych sakramentów. Dlatego święta Barbara stała się patronką dobrej śmierci i trudnej pracy.
Kiedy górnicy przyjęli świętą Barbarę za patronkę?
Święta Barbara została patronką górników w XVIII wieku w Polsce. Kult świętej zaczął się szerzyć już w VIII wieku, kiedy jej imię umieszczono w kalendarzu Kościoła Greckiego pod datą 4 grudnia. Jednak prawdziwy rozkwit kultu nastąpił w XIX wieku, wraz z gwałtownym rozwojem przemysłu wydobywczego i powstawaniem nowych kopalń.
Warto wiedzieć, że święta Barbara jest również patronką hutników, marynarzy, rybaków, żołnierzy (szczególnie artylerzystów), kamieniarzy i więźniów – wszystkich narażonych na nagłą śmierć lub pracujących w niebezpiecznych warunkach.
Tradycyjne obchody Barbórki
Obchody barbórkowe na ziemiach polskich były znane już w XVIII wieku. Początkowo święto miało charakter wyłącznie religijny.
Tradycja nakazuje, aby dzień rozpoczynał się od porannej mszy świętej odprawianej w kościele lub w cechowni, przy figurze świętej Barbary. W średniowieczu w tym dniu obowiązywał zakaz pracy.
Charakterystycznym elementem Barbórki są poranne pobudki przez orkiestry dęte. Ta tradycja sięga XVII wieku – już wtedy orkiestry górnicze maszerowały o świcie wokół górniczych osiedli (familoków), budząc mieszkańców i przypominając o rozpoczynającym się święcie. Zwyczaj ten przetrwał do dziś i wciąż robi ogromne wrażenie na mieszkańcach oraz turystach.
Od XIX wieku górnicy po mszy świętej, przy akompaniamencie orkiestry i w odświętnych galowych mundurach, maszerowali ulicami miasta, by finalnie dojść przed siedzibę dyrekcji zakładu. Tam składano im życzenia pomyślności w pracy i życiu osobistym.
Karczmy piwne i combry babskie
Wbrew powszechnej opinii karczmy piwne nie mają długiej tradycji – pojawiły się na stałe dopiero w latach 80. XX wieku. Wcześniej odbywały się tzw. spotkania gwarków przy piwie. Zwyczaj ten przywędrował do Polski z Austrii, z uczelni górniczej w Leoben, gdzie zetknęli się z nim polscy studenci i przywieźli go do Galicji na początku XX wieku. Najpierw karczmy organizowano głównie w Krakowie, a po II wojnie światowej zwyczaj pojawił się na Śląsku.
Podczas karczmy górnicy zasiadają przy dwóch długich stołach, dzieląc się na:
- Stare Strzechy – doświadczeni górnicy
- Młode Strzechy – młodzi adepci zawodu
Obie grupy rywalizują ze sobą w konkursach, zagadkach i śpiewaniu pieśni górniczych. Za przewinienia grożą kary wymierzane przez Kolegium – np. zakucie w dyby lub wypicie piwa z solą.
Niezbędnym rekwizytem każdej karczmy jest kufel – jego wzór wybierany jest na długo przed Barbórką i musi zawierać nazwę kopalni oraz datę imprezy. Wzory z poszczególnych lat nie mogą się powtarzać.
Combry babskie – barbórkowe imprezy dla kobiet – to tradycja jeszcze świeższa, z lat 90. XX wieku.
Skok przez skórę – przyjęcie do stanu górniczego
Jedną z najważniejszych tradycji jest uroczyste przyjęcie nowych adeptów do braci górniczej. Zwyczaj ten wywodzi się ze średniowiecza i przywędrował z uczelni górniczej w Leoben. Ceremonia obejmuje:
- Ślubowanie
- Symboliczny skok przez skórę trzymaną przez dwóch seniorów
- Uderzenie szpadą po ramieniu przez Lisa major
- Przypasowanie skóry – w tej chwili młody człowiek zostaje przyjęty do stanu górniczego
Symbole górnicze
- Górnicze godło – wbrew pozorom to nie „dwa skrzyżowane młotki”, ale pyrlik i żelosko. Pyrlik to młotek służący do uderzania w żelosko – klin zamontowany na trzonku
- Czako – charakterystyczna czapka zdobiona piórami koguta z górniczym godłem
- Szpada górnicza – obecnie odznaka honorowa przyznawana wyróżniającym się górnikom. Symbol nawiązuje do broni średniowiecznych poszukiwaczy złota
- Pozdrowienie „Szczęść Boże” – górnicy pod ziemią nie mówią sobie „dzień dobry”
Najhuczniejsze obchody w historii
Okres największej świetności Barbórki przypadł na XIX i pierwszą połowę XX wieku, kiedy górnictwo było jednym z filarów polskiej gospodarki. W czasach PRL władze próbowały zeświecczyć święto, organizując festyny mające odwrócić uwagę od religijnych korzeni uroczystości. Wtedy też zmieniono nazwę obchodów na „Dzień Górnika”.
Barbórka dziś
Współcześnie Barbórka łączy tradycję z nowoczesnością. W wielu miastach górniczych organizowane są:
- Uroczyste msze święte z udziałem pocztów sztandarowych
- Poranne parady orkiestr dętych (np. słynna pobudka na katowickim Nikiszowcu)
- Akademie barbórkowe
- Koncerty i festyny
- Wystawy historyczne
4 grudnia jest dniem wolnym od pracy dla górników – pracodawca ma obowiązek zaznaczyć go w okresie rozliczeniowym jako święto.
Tradycje barbórkowe zostały wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego:
- Barbórka górników węgla kamiennego na Górnym Śląsku (2018)
- Barbórka górników węgla kamiennego w Wałbrzychu (2022)
- Tradycje barbórkowe oraz kult św. Kingi wśród górników solnych w Bochni i Wieliczce (2023)
- Zwyczaje związane z kultem św. Barbary wśród górników kruszcowych na ziemi tarnogórskiej (2023)
Górnicy wierzą…
Stare górnicze powiedzenie mówi: „Kto w Barbórkę nie pije, tego w grubie zabije” (gruba = kopalnia). Wyśmienita zabawa w Barbórkę ma być gwarancją szczęśliwej pracy przez cały rok.
W tradycji ludowej w dniu św. Barbary zrywano też tzw. gałązki św. Barbary – wiśni lub forsycji. Wstawione do wazonu miały zakwitnąć na Boże Narodzenie, co symbolizowało nadprzyrodzone poczęcie Jezusa i przepowiadało dobrobyt lub niedługi ożenek w rodzinie.
Szczęść Boże wszystkim górnikom!
